و از اين حديث شريف ، معلوم گرديد كه علم موهوبى ، به تعليم و اكتساب نيست ، و طريق تحصيل آن ، نيست مگر به عبوديّت و تقوى و رياضت و حلم و علم ؛ زيرا كه علم ، ميراث عمل است و عمل ، نتيجهء علم ؛ پس علم ، از جهتى بذر عمل است و عمل ، شجر علم است ، و علم ، ثمر اوست ؛ يعنى علم اكتسابى اگر با عمل موافق شود ، باعث مىشود عطاء علم موهوبى را از حقّ تعالى ؛ پس هرگاه اصلاح كند عبد طالب علم ، ظاهر خود را به علم اكتسابى و طاعات و اعمال بدنيّه ، منفتح مىشود بر او باب علم شريعت يعنى علم اليقين ؛ و اگر اصلاح كند قلب را به اعمال قلبيّه ، منفتح مىشود بر او باب علم طريقت ؛ و اگر اصلاح كند باطن ، و تزكيه كند سرّ خود را ، مفتوح مىشود بر او علم حقيقت . پس علوم موهوبهء شريعت و طريقت و حقيقت ، موقوف بر علم و تقوى ، و عمل به آن است . لهذا حضرت امام ص مىفرمايد : مقصود حضرت رسول ص از طلب علم واجب بر هر مسلم و مسلمه ، علم تقوى و يقين است كه مؤدّى است به عمل صالح ؛ و آن مورث است علم موهوبى را از حقّ تعالى . بعد مىفرمايد كه مقصود آن حضرت از طلب كردن اگرچه در « چين » باشد ، علم معرفت نفس انسانى است كه در اوست معرفت ربّ ، كه : « من عرف نفسه فقد عرف ربّه » « 73 » . و مراد از علم معرفت نفس ، يا علم به امراض و رذايل اخلاق او ، و علم به اخلاق حسنه و فضائل او ، و علم تهذيب نفس از رذايل ، و تحليهء آن به فضائل است كه در ابواب اين منهج - ان شاء اللّه - به تفصيل خواهد آمد ، يا علم به جوهر نفس و حقيقت انسانيّه است كه نورى است الهى ، و معرفتش نوعى است از معرفة اللّه ؛ قال رئيس العارفين امير المؤمنين عليه السّلام :

--> ( 73 ) - به باب حاضر ، صفحهء 7 سطر 9 رجوع شود .